mgr Anna Stanisławiuk

 

 

Rozwój mowy dziecka

 

Rozwój mowy jest uwarunkowany genetycznie, zależy od właściwości wrodzonych organizmu człowieka. Możliwy jest jedynie w kontakcie ze środowiskiem społecznym, z innymi ludźmi.  Dzięki procesom społecznej adaptacji dziecko uczy się używać krtani, języka, warg, podniebienia i szczęk do produkowania dźwięków, chociaż biologicznie te narządy są przeznaczone do oddychania, żucia i połykania. Dopiero wtórnie stają się narządami mowy.

Zanim dziecko nauczy się wyrażać swoje myśli, musi przejść wiele etapów, podczas których stopniowo zdobywa umiejętność koordynowania różnych grup mięsni do wytworzenia mowy artykułowanej. Mówienie jest taką sprawnością, która nabywa wolniej i z większym trudem niż inne sprawności motoryczne. Rozwija się ono zgodnie z dojrzewaniem różnych części aparatu mowy. U wszystkich dzieci rozwój mowy przebiega według tych samych prawideł. Zdrowe, prawidłowo słyszące i prawidłowo rozwijające się dziecko przyswaja sobie mowę w ciągu pierwszych 5-6 lat.

Według L. Kaczmarka w rozwoju mowy wyodrębnia się cztery okresy:

- okres melodii (0-1)

- okres wyrazu (1-2)

- okres zdania (2-3)

- okres swoistej mowy dziecięcej (3-7)

Okres melodii

Jest to faza przygotowawcza w rozwoju mowy. W okresie tym pojawiają się różne formy wokalne, poprzedzające rozwój mowy właściwej (krzyk, głużenie, gaworzenie i echolalia) oraz towarzyszące im formy awokalne (mimika, pantomimika), za pomocą których dziecko sygnalizuje swoje potrzeby biologiczne. W okresie melodii można wyróżnić następujące fazy:

- pierwsze formy komunikacji z matką poprzez krzyk, który jest ćwiczeniem narządu oddechowego: wdech - krótki, wydech - długi, powolny

- między 2 i 3 miesiącem pojawia się głużenie (gruchanie) – charakteryzuje się ono wydawaniem przez dziecko specyficznych dźwięków – samogłosek, spółgłosek, grup samogłoskowych i grup spółgłoskowych (np. gli, tli, kii, gla, bli, ebw itp.). Gruchanie jest oznaką dobrego samopoczucia, początkowo pojawia się samorzutnie, później skojarzone z widokiem bliskiej osoby

- około 6 miesiąca występuje faza gaworzenia, w której dziecko powtarza dźwięki zasłyszane z otoczenia. Na początku tego okresu pojawiają się sylaby (ma, ta, ba, później ma-ma, ta-ta, ba-ba), które dziecko powtarza wielokrotnie, nie przypisując im żadnego znaczenia.

- ostatnią fazą w okresie melodii jest faza echolalii, która pojawia się około 10 miesiąca życia. Echolalia polega na powtarzaniu własnych i zasłyszanych słów, które dziecko stopniowo doskonali metodą prób i błędów. Konfrontacja powtarzanych dźwięków z otoczeniem prowadzi stopniowo do rozumienia pierwszych słów (np. mama, tata), które pojawiają się w pierwszym roku życia.

Okres wyrazu

Po ukończeniu pierwszego roku życia, wraz z pojawieniem się coraz nowych doświadczeń w życiu dziecka, następuje znaczący postęp w rozwoju mowy, która staje się narzędziem eksploracji świata. Dziecko rozumie już wiele słów, wyrażeń i zdań, choć samo nie jest jeszcze w stanie ich wszystkich wypowiedzieć.

W tym okresie dziecko potrafi wypowiadać wszystkie samogłoski z wyjątkiem samogłosek nosowych (ą, ę). Doskonali się artykulacja spółgłosek: m, p, b, t, d, n, k, ś, ć, czasami także ź i dź. Pozostałe spółgłoski są zastępowane łatwiejszymi. Dziecko upraszcza na ogół grupy spółgłoskowe (np. ciocia- tota). Często zdarza się, że wypowiada jedynie pierwsze wypowiedzi dwuwyrazowe, np. baba ała (babcia dała).

Okres zdania

W tym czasie mowa ulega dalszemu doskonaleniu. Dziecko zazwyczaj wymawia wszystkie samogłoski oraz następujące spółgłoski: wargowe - p, b, m oraz zmiękczone: pi, bi, mi; wargowo – zębowe f, fi, w, wi; środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź, ń, ki, gi: tylnojęzykowe: k, g, h; przedniojęzykowo – zębowe: t, d, n; przedniojęzykowo – dziąsłowe: l. W końcowym okresie fazy zdania mogą pojawić się również głoski: przedniojęzykowo – zębowe: s, z, c, dz oraz środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź.

Ważną cechą tego okresu jest fakt, że choć dziecko nie jest jeszcze w stanie poprawnie artykułować wszystkich głosek, to jednak dzięki dobrze wyrobionemu słuchowi fonetycznemu jest świadome, jak dana głoska powinna brzmieć i potrafi wyróżnić ją w wyrazie.

W tej fazie dziecko zaczyna posługiwać się zdaniami, które na początku składają się z 2-3 wyrazów i stopniowo stają się coraz rozbudowane – 4-5 wyrazowe.

Okres swoistej mowy dziecięcej

W tym okresie następuje dalszy rozwój umiejętności artykulacyjnych, zasobu słownictwa oraz zdolności budowania zdań złożonych. Mimo tego, mowa dziecka wciąż pozostaje daleka od doskonałości.

- mowę dziecka 3 letniego cechuje zmiękczanie głosek s, z, c, dz, głoski sz, ż, cz, dż są wymawiane często jako ś, ź, ć, dź. Głoska r może być wymawiana jako j lub ł, zamiast f występuje ch lub odwrotnie. Grupy spółgłoskowe są upraszczane.

- wymowa 4-latka różni się już pod względem dźwiękowym. Utrwalają się głoski s, z, c, dz, dziecko nie powinno wymawiać ich jako ś, ź, ć, dź. Pojawia się głoska r, choć jej opóźnienie nie powinno jeszcze niepokoić. Opanowanie r jest dla dziecka tak wielkim sukcesem, że często jej nadużywa wymawiając, np. rarka zamiast lalka, mreko zamiast mleko. Głoski sz, ż, cz, dż dziecko zamienia jeszcze na s, z, c, dz lub na ś, ź, ć, dź .Grupy spółgłoskowe, choć lepiej brzmiące niż poprzednio, są jednak jeszcze upraszczane.

- mowa dziecka 5-letniego jest już w zasadzie zrozumiała. Głoski sz, ż, cz, dż, które pojawiły się w 4 roku życia , zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi poprawnie je powtórzyć, choć w mowie potocznej mogą być wymawiane jak s, z, c, dz. Głoska r powinna być już wymawiana, choć często pojawia się dopiero w tym okresie.

- u 6-latków mowa powinna być już opanowana pod względem dźwiękowym. Mimo tej reguły może występować nie opanowana wymowa głosek sz, ż, cz, dż oraz głoska r.